Filmjaarboek 2019/2020

Filmjaarboek 2019/2020

De feestelijke presentatie van het nieuwe Filmjaarboek kon helaas niet doorgaan, maar, zoals gebruikelijk, is het boek vanaf begin mei te koop in de boekhandel. Naast het naslagwerk met alle nieuw uitgekomen films in de Nederlandse bioscooptheaters in 2019 en het jaaroverzicht zijn dit jaar vijf artikelen opgenomen die een actueel onderwerp nader belichten.

Het boek heeft een nieuwe vormgeving. Het omslag van Joaquin Phoenix als Joker in de gelijknamige film van Todd Phillips zet de toon want volgens Karin Wolf in haar jaaroverzicht Wij zijn allemaal clowns was 2019 een chaotisch en onvoorspelbaar filmjaar. Dit vertaalde zich ook in de wereld om ons heen met protesten, stakingen, acties tegen de meest uiteenlopende onderwerpen: tegen de dictatuur, voor het klimaat en de zorgsector tot beter en betaalbaar onderwijs. De steeds grotere ongelijkheid tussen arm en rijk wordt niet alleen aan de kaak gesteld  in Joker.

Arm tegenover rijk

Ook in andere spraakmakende films als de Zuid Koreaanse Parasite van Bong Joan Ho, de Engelse Sorry We Missed You van Ken Loach en de zwarte Wall Street komedie The Hustlers van Lorene Scafaria werd arm tegenover rijk opstandig. Alle waren een wereldwijd publiekssucces en voor een deel vielen zij ook in de prijzen met de Gouden Palm in Cannes en vier Oscars voor Parasite waaronder die voor de beste film en de Gouden Leeuw voor de beste film voor Joker in Venetië en een Oscar voor de hoofdrol van Joaquin Phoenix en voor de muziek van Hildur Guonadottir. Andere thema’s als MeToo films en deepfake films kregen aandacht maar werden ten dele overschaduwd door de echte rechtszaken en gebeurtenissen die waren te volgen via de media, terwijl Afro Amerikaanse makers en hun films niet echt een doorbraak kenden.

Omloopsnelheid

Dat zoals Wolf stelt een te grote omloopsnelheid in Nederland met te veel films ervoor zorgt dat films te weinig ruimte kregen is volgens mij onjuist. Van de 492 films vertoond in 2019 waren er 72 reeds in 2018 uitgebracht. Het is de programmering -veel films krijgen nooit meer twee voorstellingen per dag in een locatie of moeten zelfs genoegen nemen met drie middag- en vier avondvoorstellingen in de eerste week om vervolgens per week met twee tot drie voorstellingen vertoond te worden. De film blijft zo wel langer beschikbaar. Het aanbod per locatie wordt groter, wat echter bij de meeste films niet resulteert in meer bezoekers. Deze programmering is al een aantal jaren aan de gang en is vooral door de digitalisering van de vertoning vergemakkelijkt.

Effecten corona

Heel jammer dat onder de overledenen in 2019 Agnes Varda moest worden genoemd. Hoe vitaal zij nog begin 2019 was bleek op het filmfestival in Berlijn toen zij de wereldpremière van haar laatste film Varda par Agnes presenteerde. Welk effect de coronacrisis op het bioscooproulement zal hebben, de manier waarop de filmindustrie de crisis zal overleven en of Netflix dan wel andere kanalen op internet hier permanent beter van worden, zal in de loop van dit jaar blijken. Disney’s positie lijkt door de overname van 21th Century Fox en het lanceren van Disney + veilig gesteld.

Als auteur van het jaar neemt Bas Blokker het oeuvre van Martin Scorsese onder de loep. Uitgangspunt is zijn laatste film uit 2019 The Irishman die steeds weer wordt vergeleken met eerder werk van Scorsese waardoor verschillende stijlmiddelen extra aandacht krijgen. De lange tracking shot aan het begin van de film of het specifieke gebruik van de voice over zijn net als de muziek die de sfeer van een bepaalde tijd benadrukt al eerder ingezet. Hoewel Blokker zich voornamelijk concentreert op de gangsterwereld en het geweld in zijn films, wijst hij erop dat Scorsese bijzonder is juist door  zijn rijk oeuvre van documentaires en films met andere thema’s en met zijn aandacht voor de filmhistorie die zich ook uit in zijn financiële hulp voor filmrestauratie. De gangsterwereld van Scorsese is volgens Blokker een wereld waarin de hoofdpersonen een plaats in de middenmoot hebben. Indien zij zich niet aan de regels van de top houden worden ze afgemaakt of verdwijnen ze weer als klootjesvolk. Uiteindelijk levert het niets op voor de kleine man. Hoewel filmografie en boeken over en van Scorsese op internet zijn te vinden, had ik wel meer feiten verwacht.

Volgens Imdb heeft Scorsese 76 films geproduceerd en is hij regisseur van 65 films met zijn eerste korte film Vesuvius VI uit 1959. In 2006 kreeg hij 4 Oscars voor The Departed (beste film, beste regisseur, beste scenario en beste montage).   

Kloof tussen arm en rijk

Joost Broeren-Huitenga gaat nog nader in op de kloof tussen rijk en arm in zijn artikel Van penthouse tot riooldrek. Bij de reeds genoemde films Parasite, Joker, Hustlers en Sorry We Missed You is er sprake van meer dan een amusant verhaal. Arm en rijk leven naast elkaar in volstrekt verschillende werelden. Boosheid en geweld is daarom veroorloofd omdat niets meer deugt. De kloof leidt tot egoïsme wat bij Parasite zelfs leidt tot een dodelijk gevecht tussen twee arme gezinnen. De Robin Hood mythe van het verdelen van de rijkdom onder de armen, die in veel klassieke films de deugd van de armen en hun solidariteit voor elkaar benadrukt, is in deze films niet meer aan de orde.

Batman

De geschiedenis van de verfilming van de stripfiguur Batman Hoe Batman zijn sokken verloor van Bart van der Put geeft aan dat de eerste stripverfilming van de commerciële Batman in 1989 door Tim Burton wel heel ver verwijderd is van de artistieke en toch ook commerciële Joker van Todd Phillips. De verschillende creaties van Joker met enige nadruk op de meest bekende van Jack Nicholson tot Heath Ledger geven een interessant overzicht met de interpretatie die filmmakers van de figuur geven in het licht van hun eigen fantasie en kijk op de wereld.

Basje Boer analyseert drie films van vrouwelijke regisseurs die alle het vrouwelijk lichaam centraal stellen, maar dit op een heel verschillende manier doen in Het feilbare, sterke lichaam. Twee van de films zijn van Nederlandse regisseurs: de Nederlands, Engels, Iers, Belgische coproductie Dirty God van Sacha Polak en Retrospect van Esther Rots. Dirty God ontving de prijs voor de beste film op het Nederlands filmfestival. Portrait de la jeune fille, het debuut van Celine Sciamma, kreeg de Gouden Palm voor het beste scenario. Het vrouwelijke lichaam en het subjectieve perspectief van de hoofdpersoon hierop heeft in alle films een grote impact op het verhaal.

Nieuwe doorbraak

In een goed gedocumenteerd artikel Artistiek en industrie bijten elkaar niet geeft Leo Bankersen aan dat er sprake is van een nieuwe doorbraak bij de Nederlandse animatiefilm. Daarbij gaat het nu vooral om de ontwikkeling van de animatiefilm voor volwassenen die voornamelijk wordt ingezet door coproducties aan te gaan met makers uit andere landen. Dit levert een meerwaarde op en wordt ook door het filmfonds aangemoedigd.

Maar ook het opzetten van studio’s in eigen land draagt bij tot optimisme. Natuurlijk weet men uit ervaring en kijkend naar andere landen dat de meeste animatiefilms voor volwassenen buiten de Disney films niet echt publiekssuccessen zijn, maar het lijkt belangrijk om dit type artistieke films meer te propageren.

De drie op het festival in Cannes gepresenteerde films haalden in Nederland in 2019 slechts tussen de 2.225 (De beroemde bereninvatie) en 4.962 (J’ai perdu mon corps) bezoekers. Jammer dat bij de korte geschiedenis over het verleden Gerrit van Dijk niet werd genoemd die samen met Monique Renault in 1988 de prijs voor de beste animatiefilm in Berlijn ontving met Pas a deux en die in 1998 voor I Move So I Am eveneens een Gouden Beer kreeg. Een Hommage voor hem met een documentaire, een boek, filmvertoningen en een expositie in Haarlem kon helaas niet doorgaan, maar zal later worden geprogrammeerd.

Het Filmjaarboek

Het Filmjaarboek vermeldt credits van 420 nieuwe in Nederland in 2019 in een aaneengesloten periode uitgebrachte films. De meeste films kregen uitgebreide credits waarbij ook soundtrack, DVD uitbreng en eventueel de uitgever van het boek worden genoemd naast een beschrijving, meestal in de vorm van korte recensies geschreven door 31 professionals. Gezien het feit dat veel mensen tijdens de lockdown op zoek zijn naar films die gestreamed worden, is aan te bevelen om volgend jaar VoD’s aan de credits toe te voegen indien al bekend is waar een film kan worden gestreamed.

20 films kregen geen recensie van de journalisten, maar er werd toch relevante informatie over de film gegeven met soms verwijzingen naar dagbladrecensies. 10 films waarvan 8 zijn uitgebracht door Contact Film noemden geen bezoekersaantallen. Mij viel een fout op bij de vermelding van de bezoekersaantallen  bij La Chute de l’empire American van Denis Arcand, waar 346.834 bezoekers werden vermeld. Volgens Contact zou dat rond 3.000 zijn geweest. Gegevens over 37 reguliere distributeurs zijn in het boek opgenomen die de films in Nederland uitbrachten.

Amerikaanse animatiefilms hebben de meeste kopieën, niet alleen vanwege de twee taalversies, maar ook vanwege het filmformaat 2D, 3D, soms aangevuld met Imax 3D,  Amos 3D, Dolby Vision en 4DX. Hierbij heeft The Lion King van Jean Favreau de meeste kopieën (417). Deze film scoort ook de meeste bezoekers (3.077.040). Er zijn slechts weinig films met minder dan 10 kopieën. Ook al heeft het aantal kopieën een relatie met het aantal bezoekers haalt een film als Lotte op zoek naar de draken met 4 kopieën nog 2.135 bezoekers en Mantra van Georgia Whyss en Wari Om met 2 kopieën 1776 bezoekers.

Documentaire

De voor BNN/VARA gerealiseerde documentaire Oma en Chris & de Rode Auto van Ingrid Kamerling haalde met 3 kopieën het laagste aantal bezoekers (23).  Het filmbezoek in Nederland is net zo als in veel Europese landen weer gestegen met 6,5% naar meer dan 38 miljoen bezoeken. Het Nederlandse marktaandeel was 11,7%. Het aantal steeg met 12% naar bijna 4,5 miljoen bezoeken. Penoza: The Final Chapter en Verliefd op Cuba haalden meer dan 400 duizend bezoeken. Slechts 3 films uit de best bezochte Top 10 film van Nederland Joker, Once Upon a Time in Hollywood en Green Book  haalden ook een plaats in de Top 10 van de Lezers van de Volkskrant. 2 films, Joker en Once Upon A Time in Hollywood, kregen ook een plaats bij de Journalisten Top 10. 

8 films scoorden én op de Top 10 van Lezers van de Volkskrant én op de Top 10 van filmcritici. Net als de afgelopen jaren wordt de uitgave van het Filmjaarboek gesubsidieerd door het Nederlands Filmfonds en het CFAP SEKAM Video Fonds met als partner EYE Filmmuseum. 19  Vrienden van het Filmjaarboek ondersteunden het boek. 

Door: Dorothee Verdaasdonk

Lees voortgang

Delen met anderen